zabytki dolnego śląska

kwiecień, maj 1995 rok

Państwowa Służba Ochrony Zabytków Oddział Wojewódzki w Jeleniej Górze

MŁODZIEŻOWE KOŁO OPIEKUNÓW ZABYTKÓW

pl. Wolności 22 59-600 LWÓWEK ŚLĄSKI

teł 175/782-453 2

TOWARZYSTWO OPIEKI NAD ZABYTKAMI

ODDZIAŁ WE LWÓWKU ŚL. 59-600 Lwówek ŚL, ul.Zwycięzców 48

 

I. WSTĘP

Niniejszy raport o stanie zabytków województwa jeleniogórskiego został opracowany w mar­cu - kwietniu b.r. głównie w oparciu o posiadany "raport o stanie zabytków na terenie woje­wództwa jeleniogórskiego, stan na rok 1991". Obecny raport w rozdziale drugim zawiera aktualną liczbę zabytków na terenie całego województwa oraz ich ocenę pod względem war­tości zabytkowej oraz stanu technicznego. Opracowanie ma służyć przede wszystkim poszcze­gólnym samorządom terytorialnym.

Rozdział III dotyczy poszczególnych gmin i zawiera dane dotyczące obiektów wpisanych do rejestru zabytków a także wnioski konserwatorskie wynikające z analizy stanu zabytków położonych na terenie miast i gmin. Suma zabytków wpisanych do rejestru zawiera również liczbę parków i cmentarzy, których ocena stanu zachowania została opracowana jako odrębny załącznik.

Tabela A ukazuje zaangażowanie finansowe gmin w realizacji ochrony zabytków oraz zesta­wienie innych źródeł finansowania.

Opracowujący raport mają świadomość, że podany rodzaj własności mógł ulec zmianie, o czym nie zawsze jesteśmy powiadamiani. Również ocena stanu zachowania może być w niek­tórych przypadkach dyskusyjna, tym bardziej, że jako kryterium przyjęto tylko trzy oceny: do­bry, średni lub zły.

Zasoby i ogólna ocena stanu zachowania substancji zabytkowej województwa jeleniogórskiego.

Zgodnie z postanowieniami ustawy "O ochronie dóbr kultury i o muzeach" z 1962 r., ochroną prawną i opieką objęte są na terenie kraju zabytki urbanistyki i architektury, budownictwa drewnianego, zabytki techniki, ruchome, oraz założenia zielone (parki i cmentarze) i stanowis­ka archeologiczne. Rozpoznanie zasobów zabytkowych w oparciu o zaktualizowaną ewiden­cję (materiały archeologiczne nie zostały nam dotychczas w pełni przekazane) pozwala stwier­dzić, że województwo jeleniogórskie należy do najbardziej zasobnych w skali kraju. Zasoby te obejmują:

Historyczne układy urbanistyczne - 30

(centra staromiejskie,, rynki i zespoły zabudowy mieszkalnej)

Zabytki architektury i budownictwa  - ponad 22.000

(są to zespoły zabytkowe i pojedyncze obiekty - domy mieszkalne, zamki, pałace, dwory, kościoły, zajazdy, kuźnie, młyny itp.)

W ewidencji PSOZ znajduje się - 21.417 obiektów
 

Z tego do rejestru zabytków wpisano - 1.175 zabytków architektury

w tym: pałaców i dworów - 135

kościołów - 241

zamków - 22

Karty ewidencyjne założono dla - 2.436 obiektów

Założenia zielone -498

w tym:

parków i ogrodów -178

cmentarzy - 320

Zabytki ruchome:

- w muzeach ok. 15. 000

 - poza muzeami ok. 20.000

(w obiektach sakralnych, świeckich, instytucji i osób prywatnych)W ewidencji PSOZ znajduje się 11.665 zabytków ruchomych)

Z tego do rejestru wpisano 5542 obiekty

W obiektach sakralnych znajduje się 7.721 zabytków

Stanowiska archeologiczne -2180

(z tego widocznych w krajobrazie - 60)

Do rejestru zabytków wpisano - 93 stanowiska

w tym:

grodziska -33

osady -42

cmentarzyska -6

Dane powyższe są niepełne, ponieważ akcja ewidencji i weryfikacji obiektów zabytkowych na terenie naszego województwa nie została jeszcze zakończona

A. HISTORYCZNE UKŁADY URBANISTYCZNE - NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z WŁAŚCIWYM ZACHOWANIEM ZABYTKÓW.

Na terenie województwa jeleniogórskiego znajdują się staromiejskie układy urbanistyczne w większości o średniowiecznej metryce. Należą do nich: Bogatynia, Bolesławiec, Bolków, Chełmsko Śląskie, Gryfów Śląski, Jelenia Góra wraz z Cieplicami i Sobieszowem, Kamienna Góra, Kowary, Leśna, Lubań, Lubawka Lubomierz Lwówek Śląski, Mirsk, Nowogrodziec i Sulików, Świerzawa, Wleń i Zawidów. W większości zachowały one swój układ przestrzenny z centralnie umieszczonym rynkiem (na ogół z ratuszem) o regularnym lub wrzecionowatym kształcie i szachownicą ulic, układ pierwotnie obwiedziony pierścieniem murów obronnych, w większych lub mniejszych fragmentach zachowanych po dziś dzień. Ponadto ochronie konser­watorskiej podlegają również miejscowości: Miedzianka, Olszyna Lubańska, Pobiedna, Złotniki Lubańskie, Pieńsk i Zgorzelec o nie w pełni wykształconym lub zdegradowanym układzie przestrzennym oraz miasta uzdrowiskowe: Karpacz, Szklarska Poręba i Świeradów Zdrój, o przeważającej zabudowie pensjonatowo-willowej organicznie wpisanej w krajobraz górski.

Zachowana historyczna zabudowa w większości pochodzi z wieku XVIII, XIX i początków XX, chociaż występują również obiekty wcześniejsze, jak np. renesansowe kamienice w Jele­niej Górze zachowane przy ulicy Grunwaldzkiej czy Spółdzielczej ze średniowiecznymi włącznie.

W architekturze rynkowej szeregu miast występuje charakterystyczna dla całego Podsudecia zabudowa podcieniowa, np: w Jeleniej Górze, Chełmsku Śląskim, Kamiennej Górze, Lubawce i Bolkowie. Pomimo, że chaotycznie prowadzone w latach 60-tych prace budowlane zniszczyły w znacznym stopniu urodę i klimat starówek (jak stało się w przypadku Lubania, Lwówka Śląskiego, Nowogrodźca i Sulikowa), historyczne centra miejskie w dalszym ciągu spełniają ważne funkcje mieszkaniowe, usługowe i administracyjne.

Z ogólnej charakterystyki podanych powyżej 30 miast wynika, że prawie wszystkie winny być poddane rewaloryzacji, a co najmniej kapitalnym remontom i modernizacji jako zasoby miesz­kaniowe. Wziąwszy pod uwagę narastający stopień zagrożenia (oraz wartość architektoniczną i historyczną) zespołów miejskich, Wojewódzki Konserwator Zabytków postulował w pierw­szej kolejności objąć pracami rewaloryzacyjnymi następujące miasta: Gryfów Śląski, Jelenia Góra, Lubomierz, Kamienna Góra, Chełmsko Śląskie, Bogatynia, Zawidów. Na terenie województwa jeleniogórskiego posiadamy ponad 22 tysiące obiektów zabytko­wych, objętych ochroną konserwatorską. Liczba ta stawia nas na jednym z czołowych miejsc w kraju. Obiekty objęte ochroną konserwatorską reprezentują wszystkie typy rozwiązań archi­tektonicznych i funkcjonalnych. Do najcenniejszych obiektów zabytkowych znajdujących się na terenie naszego województwa należą między innymi: zespół pocysterski w Krzeszowie, zespół klasztorny w Lubomierzu, kościół Łaski wraz z zespołem kaplic grobowych w Jeleniej Górze, zespół pałacowy w Radomierzycach, dawny pałac Schaffgotschów wraz z parkiem i pawilonami uzdrowiskowymi w Jeleniej Górze-Cieplicach, zespół zamkowo-pałacowo-parkowy na Wzgórzu Lenno we Wleniu, ratusz i mury obronne we Lwówku Śląskim oraz zamki: Czocha, Boków i Chojnik.

Zasoby substancji mieszkaniowej (zarówno w miastach jak i na wsiach) stanowią zdecydowa­nie przeważającą część ogólnej liczby obiektów zabytkowych i w skali województwa przysparzają najwięcej problemów. Ich stan techniczny w większości przypadków jest niezadowalający. Przyczyną tego jest zarówno niedostateczny poziom wykonawstwa, jak też zwykłe niedbalstwo ze strony użytkowników, szczególnie w obiektach wiejskich oraz nie przestrzeganie w praktyce przepisów ustawy o ochronie dóbr kultury. Ostatnie lustracje konserwatorskie ujawniły, że postanowienia ustawy są większości użytkownikom obiektów zabytkowych nieznane a liczne stwierdzone zaniedbania wynikają przede wszystkim z nie­przestrzegania artykułu 25 tejże ustawy, nakładającego na użytkowników i właścicieli obiek­tów zabytkowych obowiązek zabezpieczenia obiektów przed niszczeniem i dewastacją. Obowiązku tego nie dopełniło wielu użytkowników oraz byłe terenowe właściwe organa ad­ministracji. Nagminne było pomijanie przez służby nadzoru budowlanego stosowania odpo­wiednich przepisów prawa budowlanego, jak również podejmowanie w odniesieniu do obiek­tów zabytkowych niekompetentnych decyzji o rozbiórkach, wyburzeniach i dewastacyjnych przebudowach zabytków, posiadających prawomocne orzeczenie konserwatorskie. Ze wzglę­du na utrzymujące się od szeregu lat niewielkie możliwości finansowe Miejskich Zakładów Mieszkaniowych szansa na szybką poprawę istniejącej sytuacji jest niewielka. Nadzieją na poprawę tej sytuacji wydaje się być zapoczątkowana w połowie lat 80-tych na te­renie Jeleniej Góry akcja sprzedaży budynków mieszkalnych osobom fizycznym, często już o- puszczonych i silnie zdewastowanych. Proces ten należy bezwzględnie kontynuować przy wprowadzaniu dla potencjalnych nabywców szeregu ulg podatkowych oraz zapewnieniu nis­ko oprocentowanych kredytów.

Stosunkowo liczną grupę zabytków stanowią dane rezydencje (pałace i dwory) zlokalizowane z reguły na terenach wiejskich. Jest ich obecnie około 100, trzeba nadmienić, że nie wszystkie dochowały się do naszych czasów. Są to na ogół obiekty o wybitnych walorach artystycznych, jak np. pałac w Biedrzychowicach, obecnie użytkowany jako szkoła, podobnie w Mysłakowicach.

Cennym przykładem zachowanych wnętrz jest pałac Schaffgotschów w Jeleniej Górze- Ciepli­cach oraz pałac w Maciejowcu. który z groźnego pożaru ocalił najbardziej zabytkowy wystrój. Niezwykle malowniczy, XVI-wieczny, renesansowy pałac istnieje w Płakowicach. W chwili obecnej jest w nim prowadzony remont przez Kościół Baptystów. Ostatnio sprzedano jedną z największych rezydencji - pałac w Radomierzycach. W odbudowie jest cenny zespół w Klicz- kowie, pałac w Łomnicy i Wojanowie-Bobrowie. Na ukończeniu remontu jest pałac w Łagowie.

Z obiektów wybudowanych na początku XX wieku w stylu secesyjnym na wyróżnienie zasługują pensjonaty "Marzenie" w Świeradowie Zdroju i "Zacisze" w Szklarskiej Porębie. Obydwa zachowały wystrój wnętrz, wspaniałe boazerie, polichromie i częściowo wyposażenie.

B. STAN ZACHOWANIA.

1. Obiekty nieruchome.

Z analizy zasobów architektury wynika, że najwięcej zabytków znajduje się na terenie zabyt­kowych miast. Budynki mieszkalne stanowią 60% substancji zabytkowej, pozostałe obiekty to zespoły pałacowo-dworskie, zamki, kościoły, klasztory, zajazdy itp.

Z w/w obiektów 50% wymaga kapitalnych remontów, a co najmniej 20% pełnych prac kon­serwatorskich. Z ponad 100 znajdujących się na naszym terenie obiektów pałacowo- parko­wych, 44 nie posiadają wcale użytkownika, względnie mają użytkownika, który nie zapewnia zabytkowi właściwej opieki, a nawet doprowadza do jeszcze większej jego dewastacji. Tak np. jest w zespole dworskim w Kraśniku gm.Bolesłwiec (użytkownik PGR), pałacu w Rząśniku gm.Świerzawa (użytkownik PGR), dworze renesansowym w Maciejowcu (użytkownik pry­watny), pałacu w Płoninie gm.Bolków (użytkownik prywatny) oraz wielu innych. Najgorzej użytkowane dotąd były zabytki w posiadaniu dawnych PGR-ów a obecnie należące do Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, Spółdzielni Produkcyjnych i Nadleśnictwa

(gdzie praktycznie nie prowadzono od wielu lat żadnych remontów). O alarmującym stanie obiektów pałacowych będących w chwili obecnej we władaniu A.W.R.S.P. podajemy informa­cję w załączniku.

Kilka obiektów przejęły w latach 1982-92 osoby prywatne, które deklarowały znaczne nakłady na dokumentację i kapitalne remonty, jednak w wielu wypadkach były to deklaracje bez pokrycia (np. pałac w Płoninie, Radomierzycach, Uboczu, Sokołowcu, Karpnikach, Żarskiej Wsi i kilku innych).

W niektórych ze wspomnianych 44 obiektów dekapitalizację posunięto tak daleko, że mogą one stanowić juz tylko trwałą ruinę ze względu na swoje wartości artystyczno-historyczne i poznawcze jak: dwory w Gościszowie i Starej Kraśnicy, pałace w Rząśniku, Skale i inne. Ja­ko trwałe ruiny muszą byc zachowane, wymagające szybkiej interwencji konserwatorskiej za­mki: Bolczów, Gryf, Podskale, Płonina, Świny, Rybnica, Stara Kamienica, Wleń i Świecie. W dobrym stanie są tylko zamki Chojnik i Bolków, gdzie przeprowadzono w latach 1988-94 pra­ce remontowo-rekonstrukcyjne.

W sprawie nieużytkowanych obiektów WKZ prowadzi kampanię reklamową na rzecz ich za­gospodarowania. Wydano w tym celu katalog obiektów do zagospodarowania, również w ję­zykach obcych. Prowadzone są na ten temat pertraktacje z różnymi przedsiębiorstwami i oso­bami prywatnymi. Stosunkowo w najlepszym stanie zachowały się obiekty sakralne używane do celów kultowych. Prace remontowe prowadzone były przy nich z reguły systematycznie i na bieżąco, za wyjątkiem grupy kościołów opuszczonych i nieużytkowanych od zakończenia II wojny światowej, w większości poewangelickich. W latach 1979-92 na skutek interwencji WKZ i pomocy Ministerstwa Kultu ty i Sztuki następującym kościołom po remoncie przywró­cono pierwotną funkcję: w Bukowcu, Kaczorowie, Komarnie, Olszynie Lubańskiej, Pod­górzynie i Trzcińsku. W chwili obecnej w odbudowie ze środków samorządowych jest gotycki kościół w Kotliskach. Od kilkunastu lat trwają również prace w romańskim kościele w Świerzawie przy odsłanianiu i utrwalaniu jednych z najstarszych w Polsce polichromiach ściennych, romańskich i gotyckich.

Trudniej przedstawia się sprawa zagospodarowania 19-tu opuszczonych kościołów poewan­gelickich, zabytków znacznej wartości kulturowej. Niektóre z nich stanowią zagrożenie ze względu na możliwość katastrofy budowlanej, jak np. kościoły w Miszkowicach i Miłkowie. Kościół w Komarnie został opuszczony dopiero przed kilkoma laty.

Największy problem stanowią budynki mieszkalne w zabytkowych układach urbanistycznych. Zdekapitalizowane w prawie 60% muszą być poddane generalnym remontom połączonym z częściową modernizacją, sanacją lub rewaloryzacją. Z powodu trudności finansowych jakie przeżywają w chwali obecnej samorządy terytorialne, szczególnie w małych miasteczkach po­zbawionych zakładów pracy, zahamowane zostało i tak już wolne tempo prac remontowych. Stwarza to ogromne niebezpieczeństwo zniszczenia najcenniejszych układów urbanistycznych, np. w Chełmsku Śląskim, Lubomierzu, Wleniu i Złotnikach Lubańskich. Dzięki środkom z fundacji Phare rozpoczęto w 1994 r. rewaloryzację bardzo zniszczonej substancji domów przy rynku w Lubawce.

Jako odrębny problem musi być traktowane budownictwo drewniane przysłupowo-łużyckie. Wojewódzki Konserwator Zabytków zastrzegał w opracowanym planie zagospodarowania województwa zlokalizowanie skansenu in situ w Markocicach (cała wieś zabytkowa, obecnie włączona do Bogatyni), a także wydzielenie terenów na enklawy budownictwa łużyckiego, przeniesionego z terenów zagrożonych w "worku turoszowskim", które umieszczone w atrak­cyjnym krajobrazowo terenie może przyjąć nową funkcję ośrodków wypoczynkowych. WKZ ze swej strony proponował wolne tereny w obrębie wspomnianych Markocic lub w rejonie Złotnik Lubańskich, zamku Czocha i Leśnej, uzasadnione historycznie i krajobrazowo.

C. STAN ZABYTKÓW ARCHITEKTURY UŻYTKOWANYCH PRZEZ RESORT ROLNICTWA, WNIOSKI KONSERWATORSKIE.

Przed 1945 rokiem pałace, dwory i inne obiekty związane z założeniami pałacowo-parkowymi były w większości użytkowane, w stanie dobrym i bardzo dobrym. W 1945 roku większość została opuszczona przez właścicieli wskutek działań wojennych. W latach następnych w ramach akcji przesiedleńczej wysiedlono wszystkich właścicieli i użytkowników.

Obiekty opuszczone wskutek w/w przyczyn zostały od razu rozrabowane z wyposażenia ru­chomego i niejednokrotnie "wstępnie" zdewastowane przez stacjonujące w nich oddziały armii radzieckiej. Dodatkowych zniszczeń dokonano w okresie napływu na tereny Śląska ludności w ramach tzw. akcji repatriacyjnej.

Praktycznie realizowanie polityki ochrony zabytków nastąpiło od momentu uchwalenia usta­wy o ochronie dóbr kultury, co nastąpiło 15 lutego 1962 roku.

Podkreślić należy jednak, że do 1962 roku stan pałaców w większości był jeszcze dobry, nadawały się w pełni do użytkowania i tylko sporadycznie obiekty ulegały zniszczeniu, np. na skutek działań kopalni "Turów" w rejonie Bogatyni.

Po utworzeniu PGR-ów, Kółek Rolniczych i innych tego typu zakładów, zespoły pałacowo- parkowe i inne obiekty wraz z zabudowaniami stały się siedzibą tych instytucji. Wykorzysty­wane były często jako siedziby dyrekcji lub biura. Oficyny pałacowe, a niejednokrotnie same pałace i dwory lub ich część przeznaczano na mieszkania dla pracowników. Pałace, obiekty o charakterze reprezentacyjnym, pełniąc funkcje siedziby rodowej lub zarządcy majątku, zostały wskutek tej niefortunnej decyzji przebudowane. Wprowadzono sztuczne podziały dużych wnętrz o charakterze reprezentacyjnym ścianami działowymi, niszcząc elementy dekoracji, jak: sztukaterie, boazerie, stolarkę, polichromie, sklepienia. Również wprowadzenie nowych pionów sanitarnych i instalacji elektrycznych nie polepszało stanu wnętrz w obiektach.

Modernizacje i przebudowy prowadzone bez uzgodnień ze służbami konserwatorskimi, wpro­wadzenie do otoczenia pałaców nowych obiektów o dużej kubaturze - silosów. Wprawdzie przy niektórych obiektach prowadzone były przed zaledwie kilkoma laty działania, np. - przełożenie części dachu pałacu Rzeszówku, - remont wieży pałacu w Dziwiszowie, lecz są to działania o małym znaczeniu dla całej kondycji tych obiektów, tym bar­dziej, że powyższe prace zostały przerwane i niedokończone. Na skutek nakazów konserwa­torskich część obiektów została zabezpieczona przed działaniem czynników atmosferycznych; Wojanów, Dziwiszów, Łomnica, lub z finansów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków - wieża rycerska w Siedlęcinie.

Mimo wysyłania poleceń przez WKZ a także odbytych narad z kierownikami zakładów, stan zdecydowanej większości pałaców w latach 1992-94 uległ gwałtownemu pogorszeniu. Zwyk­le są one niezabezpieczone, a ostatnio wskutek ogłoszonych upadłości są często ponownie ra­bowane. Stwierdzono wycinanie belek stropowych i więźby np. w Sokołowcu, Rząśniku, kra­dzieże wyposażenia (np. kominki) lub rozbiórki całych murów, jak to miejsce w Szyszkowej. Szermowanie argumentem o braku środków na prace remontowe lub zabezpieczenie obiektu, w niektórych przypadkach jest po prostu zwykłym wybiegiem, gdyż np. w Rząśniku PGR stać było na rozpoczęcie budowy dużego, niezharmonizowanego budynku (w strefie ochrony kon­serwatorskiej!) nieopodal pałacu, podobne zakusy miał zakład rolny w Radostowie. Tak więc do dotychczasowych zagrożeń wynikających z braku jakichkolwiek remontów i opieki wobec niszczycielskiego działania czasu oraz pospolitej dewastacji jej użytkowników, pojawiło się nowe zagrożenie związane z przekształceniami własnościowymi i likwidacją Pań­stwowych Gospodarstw Rolnych.

W chwili obecnej obserwujemy zainteresowanie możliwością nabycia pałaców. Nie wolno tyl­ko dopuścić do dewastacji i nieodwracalnych zniszczeń. Wszystkie obiekty zakładów ulegających likwidacji muszą zostać zgodnie z przepisami prawa budowlanego i wytycznymi konserwatorskimi zabezpieczone. Dotyczy to przede wszystkim obiektów całkowicie opusz­czonych. Otwory okienne i drzwiowe muszą zostać zamurowane bądź zadeskowane. Elemen­ty grożące zawaleniem podparte, a niektórych przypadkach za zgodą WKZ rozebrane, np. pałac Lipie Średniej.

Obiekty zrujnowane należy odgrodzić solidnym ogrodzeniem siatkowym lub z trwałych płyt umieścić tablice ostrzegawcze i zakazujące wstępu. Najważniejszym w chwili obecnej jest całodobowy dozór stróży.

Propozycje ustalenia zasad współpracy między WKZ a resortem rolnictwa oraz wyszczegól­nienie zadań służących zabezpieczeniu nieruchomości wraz z wyposażeniem przed zniszcze­niem i grabieżą, zawierało pismo Generalnego Konserwatora Zabytków z dnia 31.01.1992 ro­ku, skierowane do ówczesnego Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. W sprawie zabezpieczenia zespołów pałacowo-parkowych odbyła się w siedzibie Wojewódz­kiego Konserwatora Zabytków narada wszystkich dyrektorów zakładów rolnych, dyrektora Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego i przedstawiciela Prokuratury Wojewódzkiej w Jeleniej Górze. Niestety z perspektywy dwóch lat, jakie upłynęły od tego czasu zmuszeni jes­teśmy poinformować, że Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa nie przyjęła przedstawio­nych przez nas rozwiązań mających zapewnić ochronę interesów dziedzictwa kulturowego, wskutek braku dozoru, zabezpieczenia środków na elementarne remonty, w stanie krytycznym znalazło się kilkanaście obiektów do niedawna jeszcze użytkowanych, np.: Kunów, Lipa Dolna, Lasów, Olszyna. Lubańska czy Żarki Średnie są tego najgorszymi przykładami. Przedstawiony obraz grozi bezpowrotnym zniszczeniem i to w krótkim czasie kilkudziesięciu pałaców i dworów. W związku z tą sytuacją zostały dla całego kraju opracowane raporty o stanie zabytków będących we władaniu Agencji. W ostatnim czasie są prowadzone wspólne kontrole P,S. O.Z. i przedstawicieli Agencji, a sformułowane wnioski mają być realizowane przez tymczasowych zarządców.

D. ZABYTKI RUCHOME.

1. Dane ogólne.

Na terenie województwa jeleniogórskiego znajduje się 11.665 zaewidencjonowanych zabyt­ków ruchomych. Z tej liczby 7.721 znajduje się w obiektach sakralnych (kościoły parafialne, filialne i pomocnicze, kaplice, plebanie, klasztory, zbory ewangelickie, cerkwie prawosławne itp.). Stanowi to ok. 66% całości zasobów.

Do rejestru zabytków województwa jeleniogórskiego wpisanych jest 5542 zabytków i zespołów obiektów zabytkowych znajdujących się w 307 miejscach na terenie województwa Liczba obiektów wpisanych do rejestru zabytków stanowi ok.47,5% całości zasobów ujętych w ewidencji. Powyższa statystyka nie obejmuje dziel przechowywanych w muzeach, które ewidencjonowane są wg odrębnych zasad.

Rozmieszczenie zabytków ruchomych na terenie województwa jeleniogórskiego jest nierów­nomierne, co obrazuje zamieszczone poniżej wykaz gmin, zestawiony wg zasobności w zabyt­ki ruchome oraz dodatkowy wykaz dziesięciu obiektów kubaturowych najbogaciej wyposażo­nych w zabytki ruchome.

Gminy wg zasobności w zabytki ruchome:

Jelenia Góra -1272

Lubomierz -1058

Kamienna Góra - 1055 (miasto 154)

Lubawka - 570

Lwówek Śląski -570

Mysłakowice -436

Bolesławiec -378

Bolków -376

Świerzawa -370

Gryfów Śląski -337

Jeżów Sudecki -333

Leśna -322

Lubań -311 (miasto 97)

Zgorzelec -291 (miasto 6)

Wleń -275

Stara Kamienica -262

Marciszów -259

Nowogrodziec -252

Podgórzyn -238

Mirsk -212

Olszyna Lubańska -210

Janowice Wielkie - 166

Kowary - 149

Szklarska Poręba - 144

Piechowice - 125

Bogatynia - 118

Świeradów - 83

Karpacz - 80

Osiecznica - 61

Sulików - 57

Wojcieszów -56

Pieńsk - 50

Węgliniec -37

Platerówka -34

Siekierczyn- 32

Zawidów -21

Należy zaznaczyć, że nie wszystkie gminy zostały w jednakowym stopniu przebadane i z chwilą zakończenia ewidencji powyższe dane mogą ulec zmianie.

Wykaz dziesięciu najzasobniejszych zespołów zabytków ruchomych.

2. Ocena zasobów i stanu zachowania.

Już pobieżna analiza zamieszczonych powyżej danych statystycznych wskazuje, że główna koncentracja zabytków ruchomych występuje w dużych zespołach miejskich, takich jak Jele­nia Góra, Bolesławiec, Lwówek Śląski, Gryfów Śląski oraz w obiektach powstałych w kręgu mecenatu potężnych i zasobnych klasztorów, jak cysterski w Krzeszowie (Krzeszów, Lubaw­ka, Chełmsko Śląskie) i benedyktyński w Lubomierzu (Lubomierz, Pławna). Tam też zacho­wane dzieła sztuki prezentują najwyższy poziom artystyczny i wykonywane są przez najwybit­niejszych artystów.

Ogólnie można stwierdzić, że na tle innych województw, zabytki ruchome występujące na te­renie województwa jeleniogórskiego charakteryzują się dużym bogactwem i wysokim pozio­mem artystycznym, w swoich najwybitniejszych dokonaniach osiągając klasę arcydzieł, tak jak w przypadku barokowego wystroju zespołu klasztornego w Krzeszowie i Lubomierzu, kościoła św. Krzyża w Jeleniej Górze, czy też zespołów średniowiecznego malarstwa ścienne­go w kościołach w Lubiechowej i Świerzawy oraz wieży rycerskiej w Siedlęcinie. Dzięki długoletniej i konsekwentnie prowadzonej polityce konserwatorskiej najwartościowsze obiekty zostały zabezpieczone i aktualnie nie są bezpośrednio zagrożone. Dużym problemem, wspólnym zresztą dla wszystkich pozostałych grup obiektów zabytkowych, jest pogłębiający się dysonans pomiędzy bogactwem zasobów, a środkami finansowymi, które mogą być prze­znaczone na ich konserwację. Przy malejących coraz bardziej możliwościach budżetu pań­stwa, dotychczas głównego mecenasa w zakresie konserwacji ruchomych dóbr kultury, jedyną alternatywą jest przejęcie ciężaru prowadzenia prac konserwatorskich w całości przez użyt­kowników obiektów zabytkowych i organa samorządowe.

Głównym zagrożeniem dla zabytków ruchomych zgromadzonych na terenie województwa je­leniogórskiego są niewłaściwe warunki ich przechowywania, w tym zwłaszcza nadmierne za­wilgocenie (szczególnie we wnętrzach kościelnych). Powoduje to wypaczenia i destrukcję ele­mentów drewnianych i płóciennych, przyśpiesza korozję elementów metalowych i kamienny­ch oraz stanowi dogodne warunki do rozwijania się agresji biologicznej (drewnojady, glony i grzyby). Przeciwdziałać temu można poprzez instalowanie ogrzewania i sprawnie działającego systemu wentylacyjnego.

Drugim poważnym, i coraz poważniejszym, zagrożeniem jest niedostateczne zabezpieczenie obiektów przed włamaniem i dewastacją oraz brak należytych zabezpieczeń przeciw- pożaro­wych. Ubiegłoroczne kontrole w wybranych, cennych obiektach sakralnych, dokonane wspól­nie ze Strażą Pożarną, wykazały, że poza nielicznymi wyjątkami kościoły nie są należycie za­bezpieczone przed kradzieżą i włamaniem lub zgoła nie posiadają żadnych zabezpieczeń. Wo­bec coraz częstszych i coraz zuchwalszych włamań i kradzieży, sytuacja ta musi ulec poprawie w możliwie krótkim czasie.

Podsumowując, należy stwierdzić, że w najlepszym i często zadowalającym stanie znajdują się zabytki ruchome zgromadzone w użytkowanych obiektach sakralnych. Stanowią one zresztą podstawową grupę zabytków tak pod względem ilościowym, jak i z uwagi na rangę artysty­czną tych dzieł, pomimo tych optymistycznych uwag potrzeby konserwatorskie związane z tą grupą zabytków są ogromne i znacznie przekraczają możliwości finansowe samych użytkowników i mecenatu państwowego

Miasto i Gmina Lwówek Śląski

Zabytki nieruchome

W spisie konserwatroskim znajduje się ogółem - 832 obiektów historycznej architektury i bu­downictwa (190 - miasto)

Z tego do rejestru zabytków wpisano - 48 obiektów (miasto - 15) W tym:

kościoły -12

pałace i dwory - 6      

zamki - 2

Karty ewidencyjne posiada - 90 obiektów

Wykaz prac budowlano-konserwatorskich (remontowych) podjętych przez użytkowników.

Ocena stanu zachowania

Zabytki ruchome.

Na terenie gminy Lwówek Śląski zewidencjonowano 570 zabytków ruchomych, z czego 429 występuje w obiektach sakralnych, co stanowi 75% całości. W samym mieście występują 252 zabytki, w tym w kościołach 153. W pozostałych miejscowościach: Bielanka -5, Brunów -6, Chmielno -17, Dębowy Gaj -5, Dłużec -22, Gaszów -1, Kotliska -26, Niwnice -61, Płakowice -24, Płóczki -38, Rakowice Wielkie -1 Skała -5, Sobota -27, Włodzice Wielkie -34, Zbylutów -30, Żerkowice -16. Najliczniejszy zespół zgromadzony jest w kościele parafialnym w Lwów­ku Śląskim i liczy 118 obiektów.

Na terenie gminy Lwówek Śląski poważnym problemem jest grupa nieużytkowanych obiek­tów, w których występują bardzo cenne detale architektoniczne i elementy wystroju, narażone na dewastację i całkowite zniszczenie. Dotyczy to pałacu w Dębowym Gaju, dworu w Niwnicach, pałacu w Skale, gotyckiego kościoła w Sobocie z zespołem renesansowych na­grobków. W ostatnich latach udało się zabezpieczyć mocno zdewastowany kościół w Kotliskach

Wnioski.

Ogólna ocena stanu zachowania dóbr kultury.

Miasto zachowało historyczny układ urbanistyczny z zespołem wyjątkowo dobrze zachowa­nych murów miejskich.

Własność komunalna.

stań dobry - ok. 40%

zadowalający - ok. 40%

stan zły - ok. 20%, np. basteje, fragmenty ratusza, kaplica cmentarna, wieża w Rakowicach, kościół w Sobocie.

Własność sakralna.

stan zadowalający - ok. 50%

stan zły - ok. 30%, np. kościół franciszkański, Włodzice Wielkie, kościół w Kotliskach - przerwane prace

Skarb państwa.

stan zły ok. 80%, w tym pałace w Brunowie, Niwnicach, Skale.

Własność prywatna.

Niewielka liczba, w tym pozytywnie należy ocenić remont pałacu w Płakowicach i remonty kamienicy w bloku śródrynkowym adaptowanej na aptekę.

PSOZ ocenia pozytywnie dotychczasową współpracę z Urzędem Miasta i Gminy. Na wyróż­nienie zasługuje wkład finansowy w remont kościoła w Kotliskach, Płóczkach oraz kontynua­cję wieloletnich prac w ratuszu.